Saya terpanggil untuk memberikan respons terhadap esei mengenai isu ‘3R’ (Resale Royalty Right atau Artist’s Resale Royalty Right) yang dibincangkan beberapa hari lepas di portal Senimalaya.
Perdebatan mengenai RRR sering dikemukakan melalui naratif yang kelihatan mudah difahami: seniman mencipta karya, karya tersebut meningkat nilai selepas bertahun-tahun, namun keuntungan terbesar akhirnya dinikmati oleh pemilik, kolektor atau pelabur yang memperoleh karya tersebut pada peringkat awal.
Dalam kerangka ini, RRR dilihat sebagai suatu mekanisme pembetulan moral yang membolehkan seniman asal menerima sebahagian daripada peningkatan nilai ekonomi yang terhasil daripada reputasi, perkembangan kerjaya dan sumbangan kreatif mereka.
Naratif tersebut sememangnya mempunyai asas moral yang kuat. Seniman bukan sekadar menghasilkan objek fizikal, tetapi turut membentuk nilai budaya, sejarah visual dan imaginasi masyarakat.
Apabila sesuatu karya yang pada awalnya dijual pada harga rendah kemudiannya mencapai nilai yang jauh lebih tinggi, persoalan tentang siapakah yang berhak menikmati lebihan nilai tersebut menjadi satu persoalan yang tidak boleh diketepikan.
Adakah kenaikan nilai tersebut semata-mata merupakan hasil daripada tindakan pemilik baharu yang menanggung risiko pasaran, atau adakah sebahagian daripadanya berpunca daripada reputasi, kreativiti dan perjalanan artistik pencipta yang menghasilkan karya tersebut?
Namun, persoalan mengenai RRR tidak boleh berhenti pada pertimbangan moral semata-mata.
Keinginan untuk meningkatkan kebajikan seniman sememangnya wajar, tetapi kewajaran sesuatu matlamat tidak semestinya menjadikan setiap mekanisme yang dicadangkan untuk mencapainya turut wajar.
Persoalan yang lebih mendasar ialah sama ada RRR merupakan mekanisme yang paling adil, konsisten dengan prinsip hak milik, dan sesuai dengan struktur pasaran seni yang mempunyai ciri tersendiri berbanding pasaran komoditi biasa.
Karya seni sememangnya bukan sekadar objek ekonomi. Berbeza daripada kebanyakan aset lain, nilai karya seni sering berkait rapat dengan identiti penciptanya.
Nama seniman, sejarah penghasilan karya, kedudukan dalam perjalanan kerjaya, pengiktirafan institusi, penerimaan kritikal dan jaringan sosial yang mengelilinginya semuanya memainkan peranan dalam pembentukan harga.
Sebuah lukisan tidak meningkat nilai hanya kerana bahan fizikal yang digunakan, tetapi kerana makna budaya yang terkumpul di sekelilingnya. Namun, pengiktirafan terhadap dimensi simbolik tersebut tidak secara automatik bermaksud bahawa seniman masih mempunyai hak ekonomi terhadap karya yang telah dijual.
Di sinilah terletaknya persoalan utama mengenai RRR: adakah hubungan antara pencipta dan karya perlu diteruskan dalam bentuk tuntutan ekonomi selepas hak milik fizikal berpindah kepada pihak lain, atau adakah nilai simbolik pencipta telah diterjemahkan melalui transaksi pertama ketika karya tersebut memasuki pasaran?
Apabila seorang seniman menjual karyanya, beliau memindahkan hak milik terhadap objek fizikal tersebut kepada pembeli melalui suatu transaksi yang dipersetujui bersama. Pembeli memperoleh bukan sahaja objek itu, tetapi juga tanggungjawab terhadap risiko yang berkaitan dengannya.
Karya tersebut boleh meningkat nilai, tetapi ia juga boleh kehilangan nilai atau tidak mendapat perhatian pasaran. Dalam keadaan ini, pemilik baharu bukan sekadar menikmati potensi keuntungan, tetapi turut menanggung kemungkinan kerugian.
Analogi dengan pasaran hartanah sering digunakan kerana terdapat persamaan dari sudut pemindahan hak milik, walaupun seni mempunyai dimensi simbolik yang jauh lebih kompleks. Seseorang yang menjual sebuah rumah tidak lagi berhak menuntut sebahagian keuntungan apabila rumah tersebut dijual semula pada harga yang lebih tinggi beberapa tahun kemudian.
Walaupun seni mempunyai dimensi budaya yang tidak dimiliki oleh hartanah, prinsip asas pemindahan hak milik masih mempunyai persamaan. Dengan kata lain, apabila sesuatu aset dipindahkan melalui persetujuan sukarela, pemilik baharu lazimnya memperoleh hak terhadap manfaat ekonomi yang terhasil daripada pemilikan tersebut.
Dalam konteks seni, hujah bahawa karya membawa identiti pencipta perlu dibezakan daripada persoalan pemilikan ekonomi.
Hak moral seperti pengiktirafan nama pencipta, perlindungan daripada pemalsuan atau penyalahgunaan karya merupakan bentuk perlindungan yang berbeza daripada hak untuk menerima sebahagian daripada keuntungan jualan semula.
Sesebuah karya boleh terus dikaitkan dengan nama seniman sepanjang sejarah tanpa bermaksud seniman tersebut mempunyai hak kewangan berterusan terhadap setiap transaksi yang berlaku selepas karya itu dijual.
Dari sudut jurisprudens, hubungan antara penjual dan pembeli berasaskan prinsip kebebasan berkontrak (freedom of contract), iaitu andaian bahawa pihak-pihak yang mempunyai keupayaan undang-undang boleh menentukan sendiri syarat pertukaran yang mereka persetujui.
Prinsip ini sememangnya tidak mutlak kerana undang-undang boleh campur tangan apabila wujud ketidakadilan, eksploitasi atau ketidakseimbangan kuasa yang serius. Namun, sebarang campur tangan terhadap hak milik dan kontrak memerlukan justifikasi yang kukuh.
Penyokong RRR sering berhujah bahawa pasaran seni mempunyai ketidakseimbangan kuasa tertentu. Seniman muda mungkin menjual karya pada harga rendah kerana kekurangan reputasi, maklumat pasaran atau kuasa tawar-menawar. Bertahun-tahun kemudian, apabila reputasi mereka meningkat melalui sokongan galeri, muzium, pengkritik dan institusi seni, karya yang sama mungkin mencapai nilai jauh lebih tinggi.
Dalam keadaan ini, persoalan yang timbul ialah sama ada kenaikan nilai tersebut merupakan hasil eksklusif daripada pemilik baharu atau sebahagiannya merupakan hasil daripada perkembangan kerjaya kreatif seniman itu sendiri.
Hujah ini mempunyai asas moral yang munasabah. Nilai seni sememangnya tidak lahir daripada tindakan individu semata-mata. Ia terbentuk melalui jaringan sosial dan institusi yang kompleks: seniman menghasilkan karya, tetapi galeri memperkenalkannya kepada pasaran, kurator membina naratif, pengkritik memberikan legitimasi, muzium menyimpan sejarahnya dan kolektor mencipta permintaan. Dalam pengertian ini, nilai seni merupakan hasil interaksi antara pencipta, institusi dan pasaran.
Namun, persoalannya ialah sama ada pengiktirafan terhadap sifat sosial nilai seni perlu diterjemahkan dalam bentuk hak ekonomi statutori yang berterusan. Berdasarkan teori hak milik Robert Nozick, keadilan sesuatu pemilikan bergantung kepada cara ia diperoleh.
Jika sesuatu karya diperoleh melalui pertukaran yang sah dan sukarela, pemilik baharu mempunyai hak terhadap manfaat ekonomi yang terhasil daripada pemilikan tersebut. Walau bagaimanapun, pendekatan ini sering dikritik kerana kurang memberi perhatian terhadap keadaan sosial dan sejarah yang membentuk nilai sesuatu harta. Dalam konteks seni, kritikan ini penting kerana nilai karya tidak pernah terbentuk melalui tindakan pemilik semata-mata.
Jika sesuatu karya diperoleh melalui pertukaran yang sah dan sukarela, pemilik baharu mempunyai hak terhadap manfaat ekonomi yang terhasil daripada pemilikan tersebut. Dalam kerangka ini, pengenaan kewajipan membayar royalti kepada pemilik terdahulu selepas transaksi berlaku memerlukan alasan yang lebih kukuh daripada sekadar kenyataan bahawa karya tersebut meningkat nilai kerana reputasi pencipta.
Dari perspektif ekonomi, RRR juga perlu dinilai berdasarkan realiti pasaran seni, khususnya dalam konteks Malaysia. Berbanding pasaran seni antarabangsa yang mempunyai jaringan lelongan dan transaksi bernilai tinggi, pasaran seni Malaysia masih relatif kecil dan tidak semua seniman mempunyai pasaran sekunder yang aktif.
Bagi sebahagian besar seniman, persoalan utama bukan semata-mata kehilangan royalti apabila karya dijual semula, tetapi bagaimana memastikan mereka memperoleh pendapatan yang lebih adil pada peringkat awal melalui struktur galeri yang telus, kontrak yang seimbang, sokongan produksi dan akses kepada institusi seni.
Dalam konteks ini, RRR mungkin bukan mekanisme terbaik untuk menangani masalah asas ekosistem seni. Walaupun ia cuba membetulkan ketidakseimbangan yang berlaku pada tahap pasaran sekunder, persoalan yang lebih mendasar ialah bagaimana nilai sesuatu karya mula terbentuk dan siapa yang mempunyai kuasa dalam proses tersebut.
Sekiranya masalah utama ialah harga awal karya yang rendah, kurangnya kuasa tawar-menawar seniman atau kelemahan jaringan pasaran, maka pengenalan royalti jualan semula berpotensi hanya menangani kesan, bukannya punca.
Lebih penting ialah membina struktur yang memastikan seniman mendapat kedudukan yang lebih kukuh sejak transaksi pertama berlaku, kerana ketidakadilan dalam ekonomi seni sering bermula sebelum sesuatu karya mencapai nilai pasaran yang tinggi.
Penolakan terhadap RRR tidak bermaksud menolak kepentingan atau kebajikan seniman. Sebaliknya, ia berpunca daripada persoalan sama ada mekanisme tersebut merupakan cara paling adil untuk mencapai tujuan tersebut.
Seniman sememangnya berhak mendapat perlindungan terhadap plagiarisme, pemalsuan, pelanggaran hak cipta, penyalahgunaan identiti dan pencabulan hak moral. Perlindungan tersebut penting kerana ia berkaitan dengan hubungan intelektual dan budaya antara pencipta dengan karya.
Namun, perlindungan terhadap hubungan kreatif tersebut perlu dibezakan daripada tuntutan terhadap keuntungan ekonomi yang terhasil selepas hak milik dipindahkan.
Jika seorang pemilik membeli karya dengan risiko bahawa nilainya mungkin jatuh, maka prinsip keadilan ekonomi juga memerlukan pengiktirafan bahawa pemilik tersebut berhak menikmati keuntungan apabila nilai karya meningkat.
Sekiranya masyarakat melihat bahawa seniman wajar menikmati manfaat ekonomi selepas jualan pertama, pendekatan yang lebih selaras dengan prinsip autonomi kontrak ialah membenarkan syarat tersebut dipersetujui secara sukarela.
Kontrak antara seniman, galeri dan pembeli boleh memasukkan klausa royalti masa hadapan tanpa mengenakan kewajipan seragam terhadap semua transaksi. Pendekatan ini membolehkan fleksibiliti berdasarkan keadaan setiap karya, setiap seniman dan setiap bentuk hubungan komersial.
Pada akhirnya, persoalan mengenai RRR bukanlah persoalan sama ada seniman patut dihargai. Mereka sememangnya wajar dihargai. Persoalan yang lebih sukar ialah bagaimana penghargaan tersebut diterjemahkan dalam bentuk hak yang adil tanpa menjejaskan prinsip asas pemilikan dan kepastian kontrak.
Pasaran seni bukan sekadar ruang keuntungan ekonomi, tetapi juga ruang pembentukan nilai budaya. Namun, kerana nilai seni terbentuk melalui hubungan kompleks antara pencipta, institusi dan pemilik, penyelesaian terhadap masalah kebajikan seniman tidak semestinya terletak pada pengembangan hak ekonomi yang tidak berkesudahan selepas sesuatu karya dijual.
Dalam konteks Malaysia, di mana sebahagian besar transaksi seni masih bergantung kepada hubungan langsung antara seniman, galeri dan kolektor, persoalan yang lebih mendesak mungkin bukan bagaimana mengagihkan keuntungan jualan semula, tetapi bagaimana memastikan seniman mempunyai kedudukan rundingan yang lebih baik ketika karya pertama kali memasuki pasaran.
Tanpa pembaharuan pada peringkat awal ini, RRR berisiko menjadi penyelesaian kepada persoalan yang muncul selepas nilai seni terbentuk, sedangkan ketidakadilan utama mungkin telah berlaku sebelum itu.
Sekiranya RRR ingin diperkenalkan sebagai dasar awam, beban untuk membuktikan keperluan, keberkesanan dan keserasiannya dengan prinsip hak milik sewajarnya terletak pada pihak yang mencadangkannya.
Dalam sebuah ekosistem seni yang masih berkembang, persoalan paling penting bukan sekadar siapa berhak terhadap nilai karya selepas ia dijual, tetapi bagaimana kita membina sistem yang membolehkan seniman mencipta, hidup dan berkembang sebelum karya mereka menjadi bernilai.
Kerana masalah terbesar dalam ekonomi seni bukan semata-mata siapa mendapat keuntungan apabila karya menjadi mahal, tetapi mengapa penciptanya sering tidak mempunyai kedudukan yang cukup kuat ketika nilai itu mula dibentuk.
Badrolhisham Mohamad Tahir merupakan kurator, pengkritik, pensyarah dan juga ahli akademik. Beliau diiktiraf diatas kerjanya mendokumentasi dan menulis kritikan berkaitan seni visual kontemporari.
Mungkin sudah tiba masanya perbahasan seni tidak lagi terhad kepada persoalan siapa memiliki karya, tetapi juga bagaimana sesuatu karya memperoleh maknanya. Seni bukan sekadar soal pemilikan objek; ia adalah pertemuan antara sejarah, budaya, pengaruh, pasaran dan tafsiran. Dalam ruang yang semakin kompleks ini, keadilan terhadap seniman tidak boleh diukur hanya melalui royalti jualan semula, tetapi melalui pembinaan ekosistem yang menghargai penciptaan, melindungi hak moral, mengiktiraf sumber inspirasi, dan pada masa yang sama memastikan pasaran seni berkembang secara sihat.
Dalam dunia seni hari ini, tidak semua karya lahir daripada penciptaan imej yang benar-benar baharu. Ramai seniman membina karya melalui proses meminjam, mengulang, menyusun semula, atau mentafsir semula imej dan objek yang telah wujud. Daripada Marcel Duchamp, Sherrie Levine, Richard Prince sehinggalah Barbara Kruger, appropriation telah lama menjadi bahasa penting dalam seni kontemporari. Persoalannya, apabila nilai sesebuah karya turut bergantung pada idea yang diambil, diolah atau dipinjam daripada budaya visual sedia ada, siapakah sebenarnya yang paling layak menuntut nilai ekonomi tersebut?
Perbincangan mengenai Artist’s Resale Royalty Right (RRR) sering diasaskan pada andaian bahawa nilai karya meningkat semata-mata kerana reputasi pencipta asal. Namun realitinya, harga karya seni juga dibentuk oleh banyak faktor lain: kurator, galeri, institusi, pengumpul, media, trend pasaran, bahkan naratif yang dibina di sekeliling karya itu. Dalam kes appropriation art, persoalan menjadi lebih rumit kerana “keaslian” bukan lagi terletak pada objek, tetapi pada cara idea itu ditafsirkan semula.
Ironinya, jika hujah moral RRR menyatakan bahawa pencipta asal berhak terus menikmati manfaat ekonomi daripada karya yang dijual semula, bagaimana pula dengan karya yang asas visualnya sendiri berasal daripada karya orang lain atau budaya sesuatu komuniti? Adakah hak ekonomi itu harus berakhir pada seorang individu, atau kita perlu mengakui bahawa nilai seni sering terhasil daripada rantaian pengaruh yang jauh lebih kompleks?
Tkasih Tuan Fakir.
Perspektif tuan telah beralih daripada polemik permukaan kepada perdebatan teori seni, undang-undang, dan ekonomi. Satu sdut pandang yang bernas.
Undang-undang hak cipta (copyright law) dan hak milik sukar untuk merungkai setiap lapisan “pengaruh budaya” atau “tafsiran falsafah”. Percubaan untuk menterjemahkan kerumitan falsafah seni apropriasi ke dalam bentuk mandat kewangan statik seperti RRR hanya akan melahirkan birokrasi undang-undang yang lebih kusut. Bahkan hubungan kontrak di pasaran primer, tempat rantaian makna dan nilai perlu diuruskan secara adil.
Jelasnya, apabila konsep “pencipta asal” dicabar oleh seni apropriasi, ia membuktikan bahawa undang-undang tegar seperti RRR bakal menghadapi kesukaran untuk berfungsi dalam dunia seni kontemporari yang kompleks.